Hiển thị các bài đăng có nhãn Thuy Luc Co Ban. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn Thuy Luc Co Ban. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Sáu, 13 tháng 6, 2014

Thiết lập phương trình Euler động cho chất lỏng lý tưởng

        
     Trong bài trước chúng ta đã đi tìm hiểu cách thiết lập phương trình Euler tĩnh khi nghiên cứu thủy tĩnh học, và từ phương trình Euler tĩnh chúng ta đã xây dựng được các phương trình cơ bản giúp cho quá trình nghiên cứu và giải bài tập thủy tĩnh học.
Trong bài hôm nay chúng ta sẽ đi tìm hiểu cách thiết lập phương trình Euler động, cũng từ phương trình Euler động ta đi xét một trường hợp riêng từ đó thiết lập phương trình Bernoulli cho chuyển động của chất lỏng lý tưởng.
Nhắc lại khái niệm chất lỏng lý tưởng và chất lỏng thực:
        Chất lỏng lý tưởng là chất lỏng mà khi nó chuyển động không xuất hiện ma sát trong lòng chất lỏng, cũng như ma sát chất lỏng với thành ống dẫn, hay thành bình.
        Chất lỏng thực là chất lỏng khi mà khảo sát chuyển động của nó phải kể tới sự tác động của nội ma sát và ngoại ma sát.
          Trong dòng chất lỏng lý tưởng lấy một điểm M bất kỳ có tọa độ là x, y, z và từ điểm đó tách ra một phần chất lỏng có dạng hình hộp chữ nhật, sao cho điểm M là một đỉnh của hình hộp chữ nhật đó, và các cạnh của hình hộp chữ nhật song song với các trục tọa độ (hình vẽ). Kích thước của hình hộp chữ nhật là δx, δy, δz.

Chúng ta thiết lập phương trình chuyển động của khối chất lỏng được tách ra này. Coi nó như một vật rắn có khối lượng  m=ρδxδyδz. Tương tự như trong bài: Thiết lập phương trình Euler tĩnh, ta phải kể ra lần lượt các lực tác dụng lên khối chất lỏng này bao gồm: Tổng hợp lực khối từ các thành phần lực theo các trục Ox, Oy, và Oz. Mà các thành phần lực khối này được tính bằng khối lượng khối chất lỏng nhân với lực khối đơn vị tương ứng X, Y, Z. Giả sử áp suất tại điểm M là p, tương tự như trong bài: Thiết lập phương trình Euler tĩnh, áp lực tổng hợp tác dụng lên 2 mặt bên vuông góc với trục Oxcủa khối chất lỏng là:
{F_{ax}} =  - \frac{{\partial p}}{{\partial x}}\delta x\delta y\delta z
Lực khối thành phần trên Ox:
Fkx= ρδxδyδzX
Gọi v là vận tốc chuyển động của chất lỏng tại điểm M. Vận tốc v có các thành phần theo các phương Ox, Oy, Oz là vx, vy, vz. Khi đó gia tốc hình chiếu theo các trục là dvx/dt, dvy/dt, dvz/dt.
Giả sử kích thước các cạnh hình chữ hộp đủ nhỏ để coi khối chất lỏng như chất điểm M có khối lượng m chuyển động với gia tốc ax. Lực quán tính tác dụng lên chất điểm M là:
Fqtx= – max = – mdvx/dt .
Theo nguyên lý Đalămbe ta có hệ lực cân bằng theo phương Ox:
Fax+ Fkx+ Fqtx = 0
Ta có:
 - \frac{{\partial p}}{{\partial x}}\delta x\delta y\delta z + \rho \delta x\delta y\delta zX - \rho \delta x\delta y\delta z\frac{{d{v_x}}}{{dt}} = 0
Tương tự trên các phương Oy và Oz ta có:
 - \frac{{\partial p}}{{\partial y}}\delta x\delta y\delta z + \rho \delta x\delta y\delta zY - \rho \delta x\delta y\delta z\frac{{d{v_y}}}{{dt}} = 0
 - \frac{{\partial p}}{{\partial z}}\delta x\delta y\delta z + \rho \delta x\delta y\delta zZ - \rho \delta x\delta y\delta z\frac{{d{v_z}}}{{dt}} = 0
Khi đó ta có:
\frac{{d{v_x}}}{{dt}} = X - \frac{1}{\rho }\frac{{\partial p}}{{\partial x}}
                     \frac{{d{v_y}}}{{dt}} = Y - \frac{1}{\rho }\frac{{\partial p}}{{\partial y}}               (1.1)
\frac{{d{v_z}}}{{dt}} = Z - \frac{1}{\rho }\frac{{\partial p}}{{\partial z}}
          Hệ phương trình (1.1) chính là hệ phương trình Euler động đối với chuyển động của chất lỏng lý tưởng. Hệ phương trình (1.1) áp dụng đối với chất lỏng có nén hoặc không nén, và cả trong trường hợp lực khối tác dụng lên chất lỏng không chỉ có mỗi trọng lực, mà còn cả lực quán tính.
          Tiếp tục biến đổi hệ phương trình (1.1). Với từng phương trình lần lượt nhân 2 về với dx, dy, dz. Rồi cộng theo vế ta được phương trình.
Xdx + Ydy + Zdz - \frac{1}{\rho }\left( {\frac{{\partial p}}{{\partial x}}dx + \frac{{\partial p}}{{\partial y}}dy + \frac{{\partial p}}{{\partial z}}dz} \right) = \frac{{d{v_x}}}{{dt}}dx + \frac{{d{v_y}}}{{dt}}dy + \frac{{d{v_z}}}{{dt}}dz (1.1a)
Mà ta lại có: dx/dt=vx ; dy/dt=vy ; dz/dt=vz .
Và vi phân toàn phần: 
dp = \frac{{\partial p}}{{\partial x}}dx + \frac{{\partial p}}{{\partial y}}dy + \frac{{\partial p}}{{\partial z}}dz
Nên phương trình (1.1a) thành:          
Xdx + Ydy + Zdz - \frac{{dp}}{\rho } = {v_x}d{v_x} + {v_y}d{v_y} + {v_z}d{v_z} (1.1b)
Mặt khác ta có:
{v^2} = v_x^2 + v_y^2 + v_z^2
Lấy đạo hàm 2 vế ta được :
d{v^2} = d(v_x^2 + v_y^2 + v_z^2) = 2({v_x}d{v_x} + {v_y}d{v_y} + {v_z}d{v_z})
Thế vào phương trình (1.1b) ta được:
Xdx + Ydy + Zdz = \frac{{dp}}{\rho } + \frac{{d({v^2})}}{2}
Hay:
\rho (Xdx + Ydy + Zdz) = d\left( {p + \frac{{\rho {v^2}}}{2}} \right)     (1.2)
Xét trường hợp X=Y=0; Z= – g. Đây là trường hợp chất lỏng chuyển động trong môi trường chỉ chịu tác động của lực khối là trọng lực.
Khi đó phương trình (1.2) trở thành dạng:
 - \rho gdz = d\left( {p + \frac{{{v^2}}}{2}} \right)
Tương đương với:
d\left( {\frac{p}{{\rho g}} + \frac{{{v^2}}}{{2g}} + z} \right) = 0
Lấy tích phân trên ta thu được phương trình:
\frac{p}{{\rho g}} + \frac{{{v^2}}}{{2g}} + z = const
          Đây chính là phương trình Bernoulli dành cho chất lỏng lý tưởng. Các bạn có thể tìm hiểu thêm bài “Phương trình Bernoulli dành cho chất lỏng lý tưởng”.
































































Thứ Bảy, 7 tháng 6, 2014

Thiết lập phương trình Euler tĩnh


Trong bài này mình sẽ giấy thiệu về cách xây dựng phương trình vi phân cân bằng của chất lỏng tĩnh, hay còn gọi là phương trình Euler tĩnh. Sau đó từ phương trình vi phân thu được, chúng ta tìm nghiệm của phương trình này bằng phương pháp tích phân trong một số trường hợp đơn giản.
Chúng ta đã biết là trong môi trường chất lỏng tĩnh ( không có sự chuyển động tương đối giữa các lớp chất lỏng). Tác dụng lên chất lỏng chỉ có thành phần lực khối.
Để xây dựng phương trình Euler tĩnh, chúng ta chọn hệ trục tọa độ gắn chặt với bình bể chất lỏng. Trong môi trường chất lỏng tĩnh lấy một điểm M bất kỳ có tọa độ x, y ,z và có áp suất p (Hình 1).
Hình 1
Tách ra một khối chất lỏng có dạng hình hộp chứ nhật, có các cạnh song song với các trục tọa độ, có độ dài tương ứng là dx, dy, dz. Điểm M là một đỉnh của hình hộp chữ nhật. Xét điều kiện cân bằng của khối chất lỏng được tách ra. Giả sử khối chất lỏng chịu sự tác động lực khối tổng hợp từ 3 thành phần theo phương các trục Ox, Oy, Oz. Lực khối đơn vị theo các trục tương ứng là X, Y, Z. Khi đó lực khối thành phần theo từng phương trục tọa độ bằng tích khối lượng của khối chất lỏng nhân với lực khối đơn vị tương ứng.
Áp suất trong lòng khối chất lỏng là một hàm không gian, tức là p=p(x,y,z). Theo tính chất của áp suất thủy tĩnh tại điểm M giá trị áp suất bằng nhau theo mọi phương, giả sử tại M có áp suất là pM. Khi di chuyển điểm M tới điểm N. Theo phương Ox tọa độ điểm M thay đổi một lượng dx. Kéo theo đó hàm p(x,y,z) biến thiên một lượng bằng vi phần từng phần (∂p/∂x)dx, vì vậy áp suất tại điểm N là pM+(∂p/∂x)dx.
Ở đó (∂p/∂x) – được gọi là gradient áp suất điểm M theo phương Ox.
Xét các cặp điểm tương ứng trên 2 mặt giới hạn vuông góc với Ox của khối chất lỏng, ví dụ M’ và N’, ta đều thấy rằng giữa các cặp điểm này khác nhau một lượng áp suất.
p - \left( {p + \frac{{\partial p}}{{\partial x}}dx} \right) =  - \frac{{\partial p}}{{\partial x}}dx
Vậy chênh lệch áp lực giữa 2 mặt giới hạn vuông góc với Ox của khối chất lỏng là tích của lượng chênh áp nhân với diện tích của 1 mặt.

{F_{ca}} =  - \frac{{\partial p}}{{\partial x}}dxdydz
Tác dụng lên khối chất lỏng theo phương Ox có 2 thành phần lực: lực khối và lực chênh áp giữa 2 mặt giới hạn của khối hình hộp.
Lực khối theo phương Ox là:
Fkx=Xρdxdydz
Xét cân bằng của khối chất lỏng theo phương Ox:


\begin{array}{l} {F_{kx}} + {F_{ca}} = 0\\ X\rho dxdydz - \frac{{\partial p}}{{\partial x}}dxdydz = 0 \end{array}
Tương tự trên các phương Oy, và Oz ta có:


Y\rho dxdydz - \frac{{\partial p}}{{\partial y}}dxdydz = 0 

Z\rho dxdydz - \frac{{\partial p}}{{\partial z}}dxdydz = 0
Tương đương với:
X - \frac{1}{\rho }\frac{{\partial p}}{{\partial x}} = 0
                       Y - \frac{1}{\rho }\frac{{\partial p}}{{\partial y}} = 0                (1.1)
Z - \frac{1}{\rho }\frac{{\partial p}}{{\partial z}} = 0

Hệ 3 phương trình (1.1) là phương trình Euler tĩnh ở dạng vi phần từng phần.
Cộng theo vế 3 phương trình trên ta được:


Xdx + Ydy + Zdz - \frac{1}{\rho }\left( {\frac{{\partial p}}{{\partial x}}dx + \frac{{\partial p}}{{\partial y}}dy + \frac{{\partial p}}{{\partial z}}dz} \right) = 0

Ta thấy tích phân toàn phần áp suất: 



dp = \left( {\frac{{\partial p}}{{\partial x}}dx + \frac{{\partial p}}{{\partial y}}dy + \frac{{\partial p}}{{\partial z}}dz} \right)
Suy ra ta có:
dp=ρ(Xdx+Ydy+Zdz)    (1.2)
Phương trình (1.2) là phương trình Euler tĩnh ở dạng toàn phần.

Xét một số trường hợp đơn giản.
Trường hợp 1 :
Môi trường chất lỏng đứng yên chỉ chịu tác dụng của trọng lực.
Khi đó lực khối đơn vị Z= ­­­­­–g ; Y=X=0.
Ta có phương trình vi phân cân bằng :
dp= –ρgdz
Lấy tích phân ta có
p= –ρgz+C
C – hằng số tích phân
Suy ra : z+p/(ρg)=const
Đây chính là phương tình cơ bản thủy tĩnh học. Mời các bạn đọc thêm bài: Phương trình thủy tĩnh học cơ bản


Trường hợp 2:
Chuyển động quay tròn đều quanh trục đứng của bình chứa chất lỏng.
Bình chứa chất lỏng mở quay đều với vận tốc góc ω quanh trục đứng của bình. Quan sát hiện tượng thấy chất lỏng cũng quay theo bình với cùng vận tốc ω; mặt thoáng của chất lỏng trong bình ở trung tâm hạ thấp xuống và ở mép thì nâng cao lên. Mặt thoáng của chất lỏng trong bình trở thành mặt dạng tròn xoay. Tác dụng lên khối chất lỏng trong trường hợp này có hai lực khối – trọng lực và lực ly tâm, tương ứng với 2 lực khối đơn vị là g và ω2r.
Áp dụng phương trình (1.2) để xác định qui luật thay đổi áp suất trong trường hợp này. Ta có:
 Z= –g; X= ω2rcos(r,x) = ω2x; Y= ω2rcos(r,y)=ω2y; với x2+y2=r2
Thế vào phương trình (1.2) ta có :
dp=ρ(ω2xdx+ ω2ydy – gdz)
Lấy tích phân 2 vế thu được :
p= ρ ω2(x2+y2)/2 – ρgz +C
p= ρ ω2r2/2– ρgz +C
C – hằng số tích phân
Khi r=0, z=h, p=pat ta có : pat= – ρgh+C
Suy ra C=pat+ ρgh
Vậy p= ρ ω2r2/2– ρgz+ pat+ ρgh
p= pat+ ρ ω2r2/2 + ρg(h – z)
Để xác định phương trình mặt thoảng của chất lỏng trong bình ta có
p= pat
Suy ra : z=h+ ω2r2/(2g)
Hình 2
Như vậy đường cong AOB có dạng parabol. Mặt thoáng của chất lỏng có dạng parabol tròn xoay. Sử dụng phương trình trên có thể xác định được vị trí mặt thoáng của chất lỏng trong bình, và xác định được chiều cao h của vị trí đỉnh parabol nếu biết vận tốc góc ω. Để làm được điều đó phải sử dụng phương trình bảo toàn thể tích: thể tích khối chất lỏng khi đứng yên bằng thể tích khối chất lỏng khi xoay.
Bài viết hôm nay của mình tạm dừng tại đây.
Chúc cả nhà vui vẻ cuối tuần!